زمینه و هدف: ناتوانی ذهنی یکی از شایع‌ترین اختلالات تحولی است که با محدودیت‌های اساسی در کارکرد هوشی و مهارت‌های سازشی همراه است و شیوع آن در جهان حدود ۳ درصد برآورد می‌شود. کودکان با ناتوانی ذهنی در حوزه‌های توجه، حافظه، رشد زبان، خودگردانی، رشد اجتماعی و انگیزه با نقص‌هایی مواجه هستند که ضرورت مداخلات جامع و یکپارچه را ایجاب می‌کند. علیرغم توسعه مداخلات متنوع در حوزه‌های آموزشی، توانبخشی و دارودرمانی، فقدان یک الگوی یکپارچه که هم‌افزایی میان این حوزه‌ها را تضمین کند، به عنوان یک خلأ پژوهشی اساسی احساس می‌شود. پژوهش حاضر با هدف طراحی و ارائه یک الگوی جامع از مداخلات مؤثر برای دانش‌آموزان با ناتوانی ذهنی انجام شد. روش: این پژوهش یک مطالعه کیفی با رویکرد فراترکیب و با بهره‌گیری از راهبرد مرور نظام‌مند است. جامعه پژوهش شامل کلیه مقالات علمی-پژوهشی، کتب تخصصی و پایان‌نامه‌های معتبر داخلی و خارجی منتشر شده در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۶ در پایگاه‌های داده‌ای معتبر بود. جستجو با استفاده از ترکیب کلیدواژه‌های تخصصی فارسی و انگلیسی انجام و پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و ارزیابی کیفیت با چک‌لیست استاندارد CASP، اسناد واجد شرایط برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) تجزیه و تحلیل گردید و برای افزایش پایایی و جلوگیری از سوگیری، فرآیند کدگذاری توسط دو کدگذار مستقل انجام شد و موارد اختلاف از طریق بحث گروهی تا حصول اجماع کامل پیگیری گردید. یافته‌ها: تحلیل داده‌ها منجر به استخراج کدهای باز، 53 مضمون فرعی و در نهایت 10 مضمون اصلی شد که عبارتند از: (۱) دسترس‌سازی برنامه درسی و راهبردهای تطبیقی، (۲) رویکردهای شناختی و فراشناختی، (۳) ترمیم شناختی و توانبخشی عصبی، (۴) مداخلات مبتنی بر فناوری، (۵) مداخلات تحریک شناختی و توانبخشی روانی-اجتماعی، (۶) آموزش مهارت‌های زندگی و انطباقی، (۷) راهبردهای محیطی و ساختاری، (۸) نظام ارائه خدمات و حمایت‌های انسانی، (۹) نگرش و باورهای تسهیل‌گر، و (۱۰) مداخلات پزشکی و دارودرمانی هم‌تأثیر. هسته مرکزی الگوی نهایی بر دو اصل کلیدی «شخصی‌سازی مستمر» و «یکپارچگی خدمات» استوار بود. نتیجه‌گیری: الگوی جامع پیشنهادی نشان می‌دهد که توانمندسازی دانش‌آموزان با ناتوانی ذهنی، حاصل هماهنگی پویا و شبکه‌ای بین مداخلات آموزشی، توانبخشی و دارودرمانی است و هیچ رویکرد تک‌بعدی به تنهایی پاسخگوی نیازهای پیچیده آنان نیست. اجرای این الگو نیازمند تحول در نگرش از رویکرد درماندگی‌محور به توانمندسازی‌محور و سرمایه‌گذاری هدفمند در آموزش نیروی انسانی و زیرساخت‌های فناوری است.

ناتوانی ذهنی مداخلات آموزشی توانبخشی دارودرمانی دانش‌آموزان با نیازهای ویژه.