این پژوهش با هدف تحلیل و مدل‌سازی پیش‌بینی‌کننده‌های پیشرفت تحصیلی بر اساس مؤلفه‌های سخت‌کوشی و اجتناب انجام شد. جامعه آماری شامل ۱۱۲۰ دانش‌آموز دبیرستانی (۵۴٪ دختر، ۴۶٪ پسر؛ میانگین سنی: ۱۶.۷ سال) از مدارس استان‌ خوزستان بود که با روش نمونه‌گیری طبقه‌ای تصادفی انتخاب گردیدند. طراحی پژوهش توصیفی-همبستگی و مقطعی بود. ابزارهای جمع‌آوری داده شامل: پرسشنامه سخت‌کوشی دانش‌آموزی، پرسشنامه اجتناب از یادگیری، پرسشنامه انگیزش یادگیری و نمره‌های نهایی پایه (به‌عنوان شاخص پیشرفت تحصیلی). داده‌ها با استفاده از آزمون‌های آماری t مستقل، آنووا یک‌طرفه، همبستگی پیرسون، رگرسیون خطی چندگانه و تحلیل مسیر (SEM با نرم‌افزار AMOS ) تحلیل شدند. نتایج نشان داد: سخت‌کوشی به‌عنوان پیش‌بینی‌کننده قوی‌ترین پیشرفت تحصیلی (β = 0.58, p < 0.001) و اجتناب به‌عنوان پیش‌بینی‌کننده منفی معنادار (β = −0.41, p < 0.001) عمل کرد؛ رابطه سخت‌کوشی و پیشرفت تحصیلی از طریق انگیزش یادگیری به‌صورت میانجی‌گری معنادار (β = 0.33, p < 0.01) می‌گذشت؛ تحلیل مسیر نشان داد که اجتناب از طریق افزایش اضطراب یادگیری (β = 0.29, p < 0.01) و کاهش خودکارآمدی (β = −0.35, p < 0.001) بر پیشرفت تحصیلی تأثیر منفی می‌گذارد. مدل نهایی SEM با شاخص‌های مناسب برازش (χ²/df = 2.14, CFI = 0.96, TLI = 0.95, RMSEA = 0.042) تأیید شد. این پژوهش تأکید می‌کند که سخت‌کوشی و اجتناب نه‌تنها مؤلفه‌های روان‌شناختی مستقل، بلکه مکانیسم‌های کلیدی در مسیر پیش‌بینی پیشرفت تحصیلی هستند.

سخت‌کوشی اجتناب یادگیری پیشرفت تحصیلی انگیزش یادگیری دانش آموزان.